सीधे मुख्य सामग्री पर जाएं

प्रत्ययः कक्षा 10 के नये पाठ्यक्रम में निर्धारित

 


                              प्रत्ययाः

                      तद्धित प्रत्यय

       प्रत्ययः

प्रकृति+प्रत्ययः

निर्मितशब्दः

 

त्व

लघु+त्व

मधुर+त्व

पशु+त्व

विद्वस्+त्व

लघुत्वम्      

मधुरत्वम्     

पशुत्वम्

विद्वत्त्वम्

तल्

दीर्घ+तल्

मूर्ख+तल्

मित्र+तल्

महत्+तल्

दीर्घता

मूर्खता

मित्रता

महत्ता

 

मतुप्

 

 

बुद्धि+मतुप्

विद्या+मतुप्

लक्ष्मी+मतुप्

गुण+मतुप्

बुद्धिमान्          (पु.)

विद्यावती         (स्त्री.)

लक्ष्मीवत्          (नपुं.)

गुणवान्            (पु.)


ठक्


समाज+ठक्



विदेश+ठक्

उपनिवेश+ठक्

वर्ष+ठक्

अध्यात्म+ठक्

भूत+ठक्

नगर+ठक्


सामाजिक:        (पु.)

सामाजिकी        (स्त्री.)

सामाजिकम्       (नपु.)


वैदेशिकः           (पु.)

औपनिवेशिकः     (पु.)

वार्षिकः             (पु.)

आध्यात्मिकः       (पु.)

भौतिकः             (पु.)

नागरिकः            (पु.)

 

                              स्त्री प्रत्यय

 

टाप्

अज+टाप्

प्रथम+टाप्

शिक्षक+टाप्

धावक+ टाप्

अनुज+ टाप्

अजा

प्रथमा

शिक्षिका

धाविका

अनुजा

ङीप्

नद+ ङीप्

महिष+ ङीप्

गोप+ ङीप्

कुमार+ ङीप्

मृग+ ङीप्

नदी

महिषी

गोपी

कुमारी

मृगी

 

प्रश्नाः-

. विद्वस्+त्व नृपत्वं नैव तुल्यम् कदाचन |

() विद्वान्           () विद्वत्त्वं            () विद्वत्व

. अरे वानर! विधातृ+टाप् एवाहं पक्षिराजः कृतः |

() विधात्रा          () विधाता           () विधातृआ

. अपत्येषु जननी तुल्य वत्सला |

() वत्सल+टाप्    () वत्सलः+टाप्       () वत्सला+टाप्

. सर्वेषां मत्कृते महत्+त्व विद्यते |

() महत्ता             () महत्वम्               () महत्त्वम्

. बुद्धिः बलवती सदा |

() बलवत्+मतुप्   () बल+वतुप्           () बल+मतुप्

. सा एका सुप्रसिद्धा गायिका अस्ति |

() गाय+इका        () गायक+टाप्         () गायिक+टाप्

. वीराः अभ्युदये क्षमा+मतुप् भवन्ति |

() क्षमावान्          () क्षमावन्तः           () क्षमामन्तः

. अस्याः अनुजा दीपिका अस्ति |

() अनु+जा           () अनुज+          () अनुज+टाप्

. यत्रास्ते सा धूर्ता तत्र गम्यताम् |

() धूर्त+तल्           () धूर्त+टाप्            () धूर्त+त्व

१०. लक्ष्मीवान् जनः सम्मानं लभते |

() लक्ष्मी+मतुप्       () लक्ष्मी+वान्        () लक्ष्मी+मान्

 

 

 

 

मतुप् प्रत्यय:

शब्दों के साथ लगता है |

मत्/वत् शेष रहता है | यदि शब्द के अन्त में / हो या उपधा में (दूसरा अन्तिम वर्ण अर्थात् second last वर्ण) म् हो  तो मत् को वत् हो जाता है |

पुल्लिङ्ग में मान्/वान् अन्त में लगता है |

नपुंसकलिङ्ग में वत्/मत् अन्त में लगता है |

स्त्रीलिङ्ग में मती/वती लगता है |

जैसे-

शक्ति+मतुप् = शक्तिमान्

 

 

 

        गुण+मतुप् = गुणवत् (पुल्लिङ्गे)

एकवचनम्     द्विवचनम्      बहुवचनम्      विभक्तिः

गुणवान्         गुणवन्तौ       गुणवन्तः        प्रथमा 

गुणवन्तं         गुणवन्तौ       गुणवतः         द्वितीया

गुणवता         गुणवद्भ्यां     गुणवद्भिः       तृतीया

गुणवते          गुणवद्भ्यां     गुणवद्भ्यः      चतुर्थी

गुणवतः         गुणवद्भ्यां     गुणवद्भ्यः     पञ्चमी

गुणवतः         गुणवतोः       गुणवताम्         षष्ठी

गुणवति         गुणवतोः        गुणवत्सु         सप्तमी

हे गुणवन्!     हे गुणवन्तौ!     हे गुणवन्तः!    सम्बो.

 

        गुण+मतुप् = गुणवत् (स्त्रीलिङ्गे)

एकवचनम्     द्विवचनम्        बहुवचनम्       विभक्तिः

गुणवती         गुणवत्यौ         गुणवत्यः         प्रथमा 

गुणवतीं         गुणवत्यौ         गुणवती:         द्वितीया

गुणवत्या        गुणवतीभ्यां     गुणवतीभिः      तृतीया

गुणवत्यै         गुणवतीभ्यां     गुणवतीभ्यः      चतुर्थी

गुणवत्याः       गुणवतीभ्यां     गुणवतीभ्यः     पञ्चमी

गुणवत्याः       गुणवत्योः       गुणवतीनाम्       षष्ठी

गुणवत्यां        गुणवत्योः        गुणवतीषु         सप्तमी

हे गुणवति!     हे गुणवत्यौ!     हे गुणवत्यः!      सम्बो.

 

        गुण+मतुप् = गुणवत् (नपुंसकलिङ्गे)

एकवचनम्     द्विवचनम्        बहुवचनम्       विभक्तिः

गुणवत्          गुणवती           गुणवन्ति         प्रथमा 

गुणवत्          गुणवती           गुणवन्ति         द्वितीया

शेष रूपाणि पुल्लिङ्गवत् भवन्ति |

 

 

 

 

 

 


टिप्पणियाँ

इस ब्लॉग से लोकप्रिय पोस्ट

संस्कृत में अलंकार लक्षण और उदाहरण सहित, अलङ्कारा, सरलतम उदाहरण

  अलंकाराः   अलङ्कारा:   १.     अनुप्रासः –   लक्षणम्- “ अनुप्रासः शब्दसाम्यं वैषम्ये s पि स्वरस्य यत् |”   उदाहरणम्- (1) लताकुञ्जं गुञ्जन् मदवदलिपुञ्जं चपलयन् , समालिङ्गन्नङ्गं द्रुततरमनङ्गं प्रबलयन् | मरुत् मन्दं मन्दं दलितमरविन्दं तरलयन् , रजोवृन्दं बिन्दन् किरति मकरन्दं दिशि दिशि ||            . यमकः-   लक्षणम्-   सत्येर्थे पृथगर्थायाः स्वर व्यञ्जन संहतिः | क्रमेण तेनैवावृत्तिर्यमकं विनिगद्येते ||   उदाहरणम् – नवपलाशपलाशवनं पुरा , स्फुटपरागपराग पङ्कजम् | मृदुलतान्त लतान्तमलोकयत् , स सुरभिं   सुरभिं सुमनोभरैः || --- ( माघः शिशुपालवधंम् 6-2)   आवृत्त व्यञ्जनसमुदायस्य तिस्रः स्थितयः भवन्ति – 1.कुत्रचित् द्वौ सार्थकौ भवतः | 2.कुत्रचित् द्वौ एव निरर्थकौ | 3.क्वचित् एकः सार्थकः एकः च    निरर्थकः |   .   श्लेषः(बहुविधः) –  ( विश्वनाथानुसारं अष्ट प्रकारा: सन्ति ) लक्षणम् – श्लिष्टैः पदैरनेकार्थाभिधाने श्लेष ...

संस्कृत में प्रश्न निर्माण करने की सरलतम विधि। Framing question in Sanskrit language,

                                    प्रश्न निर्माणम्                 प्रश्ननिर्माणाय विचारणीय बिन्दवः – १.     सप्तककाराः – कति =   कितने , कितना , कितनी कदा =   कब कुत्र =   कहाँ कथम् =   कैसे कुतः =   कहाँ से किमर्थम् =   क्यों , किसलिए कीदृश { कीदृशः(पु.) कीदृशी(स्त्री.) कीदृशम्(नपु.) } =  किस तरह का , की के २.     ‘ किम् ’( क्या) शब्दरूपाणि –                  ‘ किम् ’ पुंल्लिङ्गे                                                            एकवचनम्       द्विवचनम्       बहुवचनम्       विभक्तिः      कः    ...

समास कक्षा 10 तालिका सहित

                                                समासतालिका        समासः समासविग्रहः समस्तपदम्        2. तत्पुरुष: समासः-         (क) द्वितीया तत्पुरुषः   श्रित अतीत पतित अत्यस्त(पार किया हुआ) प्राप्त आपन्न       कृष्णं श्रितः दुःखम् अतीतः गर्तं पतितः ग्रामम् अत्यस्तः ग्रामं प्राप्तः संशयम् आपन्नः     कृष्णश्रितः                       दुःखातीतः                       गर्तपतितः           ...