प्रत्ययाः
तद्धित प्रत्यय
|
|
|
|
त्व |
लघु+त्व मधुर+त्व पशु+त्व विद्वस्+त्व |
लघुत्वम् मधुरत्वम् पशुत्वम् विद्वत्त्वम् |
|
तल् |
दीर्घ+तल् मूर्ख+तल् मित्र+तल् महत्+तल् |
दीर्घता मूर्खता मित्रता महत्ता |
|
मतुप् |
बुद्धि+मतुप् विद्या+मतुप् लक्ष्मी+मतुप् गुण+मतुप् |
बुद्धिमान् (पु.) विद्यावती (स्त्री.) लक्ष्मीवत् (नपुं.) गुणवान् (पु.) |
|
ठक् |
समाज+ठक् विदेश+ठक् उपनिवेश+ठक् वर्ष+ठक् अध्यात्म+ठक् भूत+ठक् नगर+ठक् |
सामाजिक: (पु.) सामाजिकी (स्त्री.) सामाजिकम् (नपु.) वैदेशिकः (पु.) औपनिवेशिकः (पु.) वार्षिकः (पु.) आध्यात्मिकः (पु.) भौतिकः (पु.) नागरिकः (पु.) |
स्त्री प्रत्यय
|
टाप् |
अज+टाप् प्रथम+टाप् शिक्षक+टाप् धावक+ टाप् अनुज+ टाप् |
अजा प्रथमा शिक्षिका धाविका अनुजा |
|
ङीप् |
नद+ ङीप् महिष+ ङीप् गोप+ ङीप् कुमार+ ङीप् मृग+ ङीप् |
नदी महिषी गोपी कुमारी मृगी |
प्रश्नाः-
१. विद्वस्+त्व च
नृपत्वं च
नैव तुल्यम्
कदाचन |
(क) विद्वान् (ख) विद्वत्त्वं (ग) विद्वत्व
२. अरे वानर!
विधातृ+टाप् एवाहं
पक्षिराजः कृतः
|
(क) विधात्रा (ख) विधाता (ग) विधातृआ
३. अपत्येषु च
जननी तुल्य
वत्सला |
(क) वत्सल+टाप् (ख)
वत्सलः+टाप् (ग)
वत्सला+टाप्
४. सर्वेषां मत्कृते
महत्+त्व विद्यते |
(क) महत्ता (ख) महत्वम् (ग) महत्त्वम्
५. बुद्धिः बलवती
सदा |
(क) बलवत्+मतुप् (ख)
बल+वतुप् (ग) बल+मतुप्
६. सा एका
सुप्रसिद्धा गायिका अस्ति |
(क) गाय+इका (ख)
गायक+टाप् (ग) गायिक+टाप्
७. वीराः अभ्युदये
क्षमा+मतुप् भवन्ति
|
(क) क्षमावान् (ख) क्षमावन्तः (ग) क्षमामन्तः
८. अस्याः अनुजा
दीपिका अस्ति
|
(क) अनु+जा (ख) अनुज+आ (ग) अनुज+टाप्
९. यत्रास्ते सा
धूर्ता तत्र
गम्यताम् |
(क) धूर्त+तल् (ख) धूर्त+टाप् (ग) धूर्त+त्व
१०. लक्ष्मीवान् जनः
सम्मानं लभते
|
(क) लक्ष्मी+मतुप् (ख)
लक्ष्मी+वान् (ग)
लक्ष्मी+मान्
शब्दों के साथ लगता है |
मत्/वत् शेष रहता है | यदि शब्द के अन्त में अ/आ हो या उपधा में (दूसरा अन्तिम वर्ण अर्थात् second last
वर्ण) म् हो तो मत् को वत् हो जाता है |
पुल्लिङ्ग में मान्/वान् अन्त में लगता है |
नपुंसकलिङ्ग में वत्/मत् अन्त में लगता है |
स्त्रीलिङ्ग में मती/वती लगता है |
जैसे-
शक्ति+मतुप् = शक्तिमान्
गुण+मतुप् = गुणवत् (पुल्लिङ्गे)
एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम् विभक्तिः
गुणवान्
गुणवन्तौ
गुणवन्तः
प्रथमा
गुणवन्तं
गुणवन्तौ
गुणवतः
द्वितीया
गुणवता
गुणवद्भ्यां गुणवद्भिः तृतीया
गुणवते
गुणवद्भ्यां गुणवद्भ्यः चतुर्थी
गुणवतः
गुणवद्भ्यां गुणवद्भ्यः पञ्चमी
गुणवतः
गुणवतोः
गुणवताम्
षष्ठी
गुणवति
गुणवतोः
गुणवत्सु
सप्तमी
हे गुणवन्! हे गुणवन्तौ! हे गुणवन्तः! सम्बो.
गुण+मतुप् = गुणवत् (स्त्रीलिङ्गे)
एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम् विभक्तिः
गुणवती
गुणवत्यौ
गुणवत्यः
प्रथमा
गुणवतीं
गुणवत्यौ
गुणवती:
द्वितीया
गुणवत्या
गुणवतीभ्यां गुणवतीभिः तृतीया
गुणवत्यै
गुणवतीभ्यां गुणवतीभ्यः चतुर्थी
गुणवत्याः
गुणवतीभ्यां गुणवतीभ्यः पञ्चमी
गुणवत्याः
गुणवत्योः
गुणवतीनाम्
षष्ठी
गुणवत्यां
गुणवत्योः
गुणवतीषु
सप्तमी
हे गुणवति! हे गुणवत्यौ! हे गुणवत्यः! सम्बो.
गुण+मतुप् = गुणवत् (नपुंसकलिङ्गे)
एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम् विभक्तिः
गुणवत्
गुणवती
गुणवन्ति
प्रथमा
गुणवत्
गुणवती
गुणवन्ति
द्वितीया
शेष रूपाणि पुल्लिङ्गवत् भवन्ति |
टिप्पणियाँ
एक टिप्पणी भेजें
PLEASE PLEASE PLEASE