संस्कृत में अलंकार लक्षण और उदाहरण सहित, अलङ्कारा, सरलतम उदाहरण

 

अलंकाराः

 

अलङ्कारा:

 

१.  अनुप्रासः –

 

लक्षणम्- “अनुप्रासः शब्दसाम्यं वैषम्येsपि स्वरस्य यत् |”

 

उदाहरणम्-

(1)

लताकुञ्जं गुञ्जन् मदवदलिपुञ्जं चपलयन् ,

समालिङ्गन्नङ्गं द्रुततरमनङ्गं प्रबलयन् |

मरुत् मन्दं मन्दं दलितमरविन्दं तरलयन् ,

रजोवृन्दं बिन्दन् किरति मकरन्दं दिशि दिशि ||

 

      

 

.यमकः-

 

लक्षणम्-

 सत्येर्थे पृथगर्थायाः स्वर व्यञ्जन संहतिः |

क्रमेण तेनैवावृत्तिर्यमकं विनिगद्येते ||

 

उदाहरणम् –

नवपलाशपलाशवनं पुरा ,स्फुटपरागपराग पङ्कजम् |

मृदुलतान्त लतान्तमलोकयत् ,स सुरभिं सुरभिं सुमनोभरैः|| --- (माघः शिशुपालवधंम् 6-2)

 

आवृत्त व्यञ्जनसमुदायस्य तिस्रः स्थितयः भवन्ति –

1.कुत्रचित् द्वौ सार्थकौ भवतः |

2.कुत्रचित् द्वौ एव निरर्थकौ |

3.क्वचित् एकः सार्थकः एकः च  निरर्थकः |

 

. श्लेषः(बहुविधः)– (विश्वनाथानुसारं अष्ट प्रकारा: सन्ति )

लक्षणम् – श्लिष्टैः पदैरनेकार्थाभिधाने श्लेष  उच्यते |

श्लेषस्य त्रयः भेदाः –

अ. अभङ्ग:-उच्छलद् भूरिकीलाल शुशुभे वाहिनीपतिः |

ब. सभङ्गः- अजरामरता कस्य नायोध्येव पुरी प्रिया |

स. उभयः-

उदाहरणम् –

 (1)

प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ ,

विफलत्वमेति बहुसाधनता |

अवलम्बनाय दिनभर्तुर्भू-

न्न पतिष्यत: करसहस्रमपि ||

(2)

 रक्त च्छदत्वं   विकचाभजन्तो ,

 नालं जलै: सङ्गतमादधाना |

निरस्य पुष्पेषु रुचिं समग्रां,

पद्माविरेजुः श्रमणा यथैवः ||

(3)

 पृथुकार्तस्वरपात्रं भूषित निः शेषपरिजनं देवः |

विलसत्करेणु गहनं संप्रति सममावयोः सदनम् ||

- (शिशुपालवधम् )

(4)

 नृपेण कन्यां जनकेन दित्सिसाम्-

अयोनिजां लम्भयितुं स्वयंवरे |

द्विजःप्रकर्षेण स धर्मनन्दनः ,

सहानुजस्तां भुवमप्यनीयत ||

 -(राघवपाण्डवीयम्)

(5)

 इतीरिता पत्ररथेन तेन ,

 ह्रीणा च हृष्टा च बभ्राण  भैमी |

चेतो नलं कामयते मदीयं ,

नान्यत्र कुत्रापि च साभिलाषम् ||

- (नैषधीयचरितम्)

 

.उपमा –

  

लक्षणम् – “प्रस्फुटम् सुन्दरं साम्यमुपमेत्यभिधीयते|” 

 

त्रयः भेदाः भवन्ति –

अ.क्रियागतोपमा -

उदाहरणम्-

 (१)

क्षणात् प्रबोधमायाति  लङ्घयते तमसा पुनः |

निर्वास्यतः प्रदीपस्य शिखेव जरतो मतिः ||

ब.गुणगतोपमा -

उदाहरणम्-

(२)

हरस्तुकिञ्चित् परिलुप्त धैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः |

उमामुखे बिम्बफलाधरोष्ठे व्यापारमास विलोचनानि  ||

                                                     -(कुमारसंभवम्)

स.उभयगतोपमा -

उदाहरणम्-

 (३)

 स्नपयति हृदयेशं स्नेह-निष्यन्दिनी ते |

धवल वहल मुग्ध-दुग्ध-कुल्येव दृष्टिः ||

                                                     -(उत्तररामचरित )

 (४)

गुणदोषौ बुधौ गृह्णन् इन्दुक्ष्वेडाविवेश्वरः |

शिरसा श्लाघते पूर्वं परं कण्ठे नियच्छति ||

(५)

अव्यक्तरेखामिव चन्द्रलेखां,

पांसु प्रदिग्धामिव हेमरेखाम् |

क्षत प्ररुढामिव वर्णरेखां,

वायु प्रभुग्नामिव मेघरेखाम् ||

(६)

 सञ्चारिणी दीपशिखेव रात्रौ ,

यं यं व्यतीयाय पतिम्वरा सा |

नरेन्द्रमार्गाट्ट इव प्रपेदे,

 विवर्णभावं स स भूमिपालः || -(रघुवंशः)

 

.मालोपमा-

 

लक्षणम्-

 मालोपमा यदेकस्योपमानं बहु दृश्यते |

 

उदाहरणम् –

 प्रभामहत्या शिखयेव दीपः,

 त्रिमार्गयेव त्रिदिवस्य मार्गः |

संस्कारवत्येव गिरा मनीषी,

तया स पूतश्च विभुषितश्च ||(कुमार.)

 

.रूपकम्-

लक्षणम्-

 तद्रूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः |

 

उदाहरणम्-

(१)

संसारविषवृक्षस्य द्वे एव रसवत् फले |

काव्यामृतरसास्वादः सङ्गमः सज्जनैः सह ||

(२)

 बुद्धिशस्त्रः प्रकृत्यङ्गो घनसंवृत्तिकञ्चुकः |

चारेक्षणो दूतमुखः पुरुषः कोऽपि पार्थिवः ||(माघ)

(३)

 पर्याप्त पुष्पस्तबकस्तानाभ्यां,

स्फुरत्प्रवालोष्ठमनोहराभ्यः |

लतावधुभ्यस्तरवोऽप्यवापुः,

 विनम्रशाखा भुजबन्धनानि  || (कुमार.)

(४)

 करोति कंसादिमहीभृतां वधात्,

जनो मृगाणामिव यस्तवस्तवम् |

हरे हिरण्याक्षपुरः सरासुरासुर-

 द्विपद्विषः प्रत्युत सा तिरस्क्रिया ||

(५)

 अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया |

 

उत्प्रेक्षा-

 

लक्षणम्- संभावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत् |

 

उदाहरणम्-

(१)

अर्थो हि कन्या परकीय एव ,

तामद्य संप्रेष्य परिग्रहीतुम् |

जातो ममायं विशदः प्रकामं,

प्रत्यर्पितन्यास इवान्तरात्मा ||

 

अ. वस्तूत्प्रेक्षा -

(२)

 लिमतीव तमोऽङ्गानि, वर्षतीवाञ्जनं नभः |

 असत्पुरुषसेवेव दृष्तिर्विफलतां गता  ||

 

ब.हेतूत्प्रेक्षा -

(३)

 परेभर्तुमहिषोऽमुनाधनु-

र्विधातु मुखातविषाणमण्डलः |

 हृतेऽपि भारे महतस्त्रपाभरा-

दुवाहदु:खेन भृशानतं शिरः ||

 

स.फलोत्प्रेक्षा-

(४)

 प्रायोब्जं तवत्पदेनैक्यं प्राप्तुं तोये तपस्यति |

(५)

सुप्तैकहंसं कुमुदैरूपेतं,

महाह्रदस्थं सलिलं विभाति |

घनैर्विमुक्तं निशिपूर्णचन्द्रं ,

तारागणाकीर्णमिवान्तरिक्षम् ||    (कि.काण्ड रामायण)

(७)

 कुमारः आत्मनः पुनर्भावमिव मेने |

(८)

 तन्वङ्ग्या स्तनयुग्मेन मुखं न प्रकटीकृतम् |

 हाराय गुणिने स्थानं न दत्तमिति लज्जया ||

 

.अतिशयोक्तिः –

 

लक्षणम्-

       सिद्धत्वेऽध्यवसायस्यातिशयोक्तिनिगद्यते |

(१)
कमलमनम्भसि कमले च कुवलये तानि कनकलतिकायाम् |

 सा च सुकुमार-सुभगेत्युत्पात-परम्परा केयम् ||

(२)

 सौधाग्राणि पुरस्यास्य स्पृशन्ति विधुमण्डलम् |

(३)

 दुष्यन्तेनाहितं तेजो दधानां भूतये भुवः |

 अवेहि तनयां ब्रह्मन्नग्निगर्भां शमीमिव ||

(४)

 अकालजलदावली किरतु नाम मुक्तावली-

रपर्वणिविधुन्तुदस्तुदतु हन्त ! शीतद्युतिम् |

इदन्तु महदद्भुतं यदनपायि विद्युल्लता-

ऽवलम्बि कनकाचलद्वयमधोमुखं नृत्यति ||

(५)

दृष्टिस्तृणीकृत जगत्त्रयसत्त्वसारा-,

धीरोद्धता नमयतीव गतिर्धरित्रीम् |

 कौमारकेऽपि गिरिवद् गुरुतां दधान:,

 वीरोरस किमयमेत्युत दर्प एव ||    (उत्तर.)

(६)

 अन्यदेवाङ्गलावण्यम्  अन्याः सौरभसम्पदः |

  तस्याः पद्मपलाशाक्ष्या: सरसत्वमलौकिकम् |

(७)

 पुष्पप्रवालोपहितं यदि स्यात् ,

मुक्ताफलं वा स्फुटविद्रुमस्थम् |

 ततोऽनुकुर्याद् विशदस्य तस्या:,

ताम्रौष्ठपर्यस्तरुच स्मितस्य ||     (कुमार.)

(८)

 उदेति पूर्वं कुसुमं ततः फलं ,

घनोदयः प्राक् तदनन्तरं पयः |

 निमित्तनैमित्तिकयोरयं क्रम-

स्तव प्रसादस्यपुरस्तु सम्पदः ||(अभिज्ञान.)

(९)

 सममेव समाक्रान्तं द्वयं द्विरदगामिना |

 तेन सिंहासनं पित्र्यमखिलञ्चारिमण्डलम् || (रघु.)

(१०)  

भारतस्यास्य प्रासादा: स्पृशन्ति |

 

.व्यतिरेकः –

लक्षणम्- उपमानाद्यदन्यस्य व्यतिरेकः स एव सः |

 

उदाहरणम्-

(१)

दिशि मन्दायते तेजो दक्षिणस्यां रवेरपि |

 तस्यामेव रघोः पाण्ड्या,प्रतापं न विषेहिरे ||

(२)

कृताः शरण्यं हरिणा तवासुराः,

शरासनं तेषु विकृष्यतामिदम् |

प्रसादसौम्यानि सतां सुहृज्जने ,

पतन्ति चक्षूंषि न दारुणा शराः ||

(१)

 चन्द्रं गता पद्मगुणान् न भुङ्क्ते ,

पद्माश्रिता चान्द्रमसीमभिख्याम् |

उमामुखन्तु प्रतिपद्यलोला,

 द्विसंश्रयां प्रीतिमवाप लक्ष्मी: ||

 

प्रतिवस्तूपमा-

लक्षणम्-

उदाहरणम्-

(१)

 तापेन भ्राजते सूर्यः शूरश्चापेन शोभते |

(२)

धन्यासि वैदर्भि ! गुनैरुदारै-

र्यया समाकृष्यत नैषधोऽपि |

अतः स्तुतिः का खलु चन्द्रिकायाः

 यदब्धिमप्युत्तरलीकरोति ||

(४)

मधुश्च ते मन्मथ ! साहचर्य्या-

दसावनुक्तोऽपि सहाय एव |

समीरणो नोदयिता भवेति ,

व्यादिश्येते केन हुताशनस्य ||(कुमार.)

 

निर्दशनालङ्कार :

लक्षणम्-

 

उदाहरणम् –

(१)  

क्व सूर्यप्रभवो वंश: , क्वचाल्पविषयामतिः |

तितीर्षूदुस्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम् ||(रघु.)

(२)

 अभ्युन्नताङ्गुष्ठनखप्रभाभि :,

निक्षेपणाद् रागमिवोद्गिरन्तौ |

आजह्रतुस्तच्चरणौ पृथिव्यां

स्थालारविन्दश्रियमव्यवस्थाम् ||(कुमार.)

 

दृष्टान्त:-

लक्षणम्-

दृष्टान्तस्तु सधर्मस्य वस्तुनः प्रतिबिम्बनम् |

 

उदाहरणम्-

(१)

  विपक्षमखिलीकृत्य प्रतिष्ठा खलु दुर्लभा |

  अनीत्वा पङ्कतां धूलिमुदकं नावतिष्ठते ||

(२)

  स्वसुखनिरभिलाषः खिद्यसे लोकहेतोः,

  प्रतिदिनमथवा ते वृत्तिरेवं विधैव |

 अनुभवति हि मूर्ध्ना पादपस्तीव्रमूष्णं,

  शमयति परितापं छायया संश्रितानाम् ||

(३)

 नैतल्लघ्वपि भूयस्या वचो वाचातिशय्यते |

 इन्धनौघधगप्यग्निः तित्वषा नात्येति पूषणम् ||(माघः)

(४)

 अविदितगुणापि सत्कविः भणितिः,

 कर्णेषु वमति मधुधाराम् |

 अनधिगत परिमलाऽपि हि ,

 हरति दृशं मालती माला ||

(५)

 कृतञ्च गर्वाभिमुखं मनस्त्वया,

किमन्यदेवं निहताश्च नोऽरयः |

 तमांसि तिष्ठन्ति हि तावदंशुमा-

न्न यावदायात्युदयाद्रि मीलताम् ||

(६)

कामं नृपाः सन्तु सहस्रशोऽन्ये,

राजन्वतीमाहुरनेन भूमिम् |

नक्षत्रताराग्रहसङ्कुलापि ,

ज्योतिष्मती चन्द्रमसैव रात्रिः ||

 

अर्थान्तरन्यासः –

लक्षणम् –

 

उदाहरणम्-

(१)

हनुमानब्धिमतरद् दुष्करं किं महात्मनाम् |

(२)

 बृहत्सहाय: कार्यान्तं क्षोदीयानपि गच्छति |

 सम्भूयाम्बोधिमभ्येति महानद्या नगापगा ||(शिशुपालवधः माघः)

(३)

 अनन्तरत्नप्रभवस्य यस्य ,

हिमं न सौभाग्यविलोपि जातम् |

 एको हि दोषो गुणसन्निपाते,

निमज्जतीन्दोः किरणेष्विवाङ्कः ||(रघुवंशः.)

(४)

 यावदर्थपदां वाचमेवादाय माधवः |

 विरराम महीयांस प्रकृत्या मितभाषिणः ||(माघः)

(५)

  इत्थामाराध्यमानोऽपि क्लिश्नाति भुवनत्रयम् |

  शाम्येत् प्रत्यपकारेण नोपकारेण दुर्जनः ||(कुमारसंभवः)

 

वैधर्म्यद्वारा  विशेषार्थेन सामान्यार्थस्य समर्थनम्-

(६)

  गुणानामेव दौरात्म्याद् धुरिधुर्यो न भुज्यते |

 असञ्जातकिणसकन्धः सुखं स्वपिति गौर्गलिः ||

 

तुल्ययोगिता –

लक्षणम् –

पदार्थानां प्रस्तुतानामन्येषां वा यदा भवेत् |

एक धर्माभिसम्बन्धः स्यात्तदा तुल्ययोगिता ||

 

उदाहरणम्-

(१)

 यं सर्वशैलाः परिकल्प्य वत्सं,

 मेरौ स्थिते दोग्धरि दोहदक्षे |

भास्वन्ति रत्नानि महौषधीश्च,

 पृथूपदिष्टां दुदुहुर्धरित्रीम् ||

                                            -(कुमारसंभवम्)

(२)

 नागेन्द्रहस्तास्त्वचि कर्कशत्वा-

देकान्त शैत्यात् कदलीविशेषः |

 लब्ध्वापि लोके परिणाहि रूपं ,

जातास्तदूर्वोरूपमान बाह्याः ||

 

काव्यलिङ्ग :-

लक्षणम्-

हेतोर्वाक्य पदार्थवे काव्यलिङ्ग निगद्यते |

 

उदाहरणम्-

(१)

  ईषदीषच्चुम्बितानि भ्रमरै: , सुकुमारकेसरशिखानि |

 अवतंसयन्ति दयमानाः, प्रमदाः शिरीषकुसुमानि ||

(२)

रे हस्तदक्षिण ! मृतस्य शिशोर्द्विजस्य ,

जीवातवे विसृज शूद्रमुनौ कृपाणम् |

 रामस्य गात्रमसि दुर्भरगर्भखिन्न-

सीताविवासनपटो करुणा कुतस्ते ||          

                                                       -(उत्तररामचरितं)

 

दीपकम्-

लक्षणम्-

अप्रस्तुतप्रस्तुतयोर्दीपकन्तु निगद्यते |

 

उदाहरणम्-

(१) 

   मेधां बुधः सुधामिन्दुर्बिभर्ति वसुधां भवान् |

(२)

 बलावलेपादधुनापि पूर्ववत् ,

प्रबाध्यते तेन जगज्जिगीषुणा |

 सतीव योषित्प्रकृतिः सुनिश्चला ,

 पुमांसमभ्येति भवान्तरेष्वपि ||

(३)

दूरं समागतवति त्वयि जीवनाथे ,

 भिन्ना मनोभवशरेण तपस्विनी सा |

उत्तिष्ठति स्वपिति वासगृहं त्वदीय-

मायाति याति हसति श्वसिति क्षणेन ||

(५)

सम्पदा सुस्थिरम्मन्यो भवति स्वल्पयापि यः |

कृतकृत्यो विधिर्मन्ये न वर्धयति तस्य ताम् ||(माघः)

 

संदेहः –

       

(१)शुद्धसन्देहः    (२) निश्चयगर्भः संदेहः(३) निश्चयान्त संदेहः

लक्षणम्-

संदेह प्रकृतेऽन्यस्य संशयः प्रतिभोत्थितः |

भेदोक्तौ तदनुक्तौ च द्विधाऽसौ परिकीर्तितः ||

 

उदाहरणम्-

(१)

इदं कर्णोत्पलं चक्षुरिदं वेति विलासिनी |

न निश्चिनोति हृदयं किन्तु दोलायते मनः ||

(४)

पङ्कजं वा सुधांशुर्वेत्यस्माकं तु न निर्णयः |

(५)

गतं तिरचीनमनूरुसारथेः, प्रसिद्धमूर्ध्वज्वलनं हविर्भुजः |

पतत्यधो धाम विसारि सर्वतः,किमेतदित्याकुलमीक्षितं जनैः ||

 

भ्रान्तिमान्-

लक्षणम्-

साम्यादतास्मिँस्तद्  बुद्धिर्भ्रान्तिमान् प्रतिभोत्थितः |

उदाहरणम्-

(१)

 महाराज श्रीमन् जगति यशसा ते धवलिते,

 पयः पारावरं परमपुरुषोऽयं मृगयते |

 कपर्दी कैलासं करिवरमथायं कुलिशभृत् ,

 कलानाथं राहुः कमलभवनो हंसमधुना ||

                                                                 -(भोजस्य प्रशंसायाम् )

(२)

अयं प्रमत्तमधुपस्त्वन्मुखं वेत्ति पङ्कजम्  |

(३)

आत्मानमेव जलधेः प्रतिबिम्बताङ्ग-

भूमौ महत्यभिमुखापतितं निरीक्ष्य |

क्रोधादधावदपभीरभिहन्तुमन्य-

नागाभियुक्तः इव युक्तमहो महेभः ||

 

अपह्नूतिः –

लक्षणम्-

प्रकृतं प्रतिषिध्यान्यस्थापनं स्यादपह्नूतिः |

 

उदाहरणम्-

(१)

 नेदं नभो मण्डलमम्बुराशि-

र्नैताश्च तारानव फेनभङ्गाः|

 नायं शशी कुण्डलितः फणीन्द्रो

 नासौ कलङ्कः शयितो मुरारिः ||

(२)

दशानन-किरीटेभ्यस्तत्क्षणं राक्षसश्रियः |

मणिव्याजेन पर्यस्ताः पृथिव्यामश्रुबिन्दवः ||

 

स्वभावोक्तिः-

लक्षणम्- स्वभावोक्तिस्तथा चारु यथावद्वस्तुवर्णनम् |

 

उदाहरणम्-

(१)

ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने बद्धदृष्टिः,

पश्चार्धेन प्रविष्टः शरपतनभयाद् भूयसा पूर्वकायम् |

दर्भैरर्धावलीढै: श्रमविवृतमुख भ्रंशिभिः कीर्णवर्त्मा,

पश्योदग्रप्लुतत्वाद् वियति बहुतरं स्तोकमुर्व्यां प्रयाति ||

(२)

यदालोके सूक्ष्मं व्रजति सहसा तद् विपुलतां ,

यदर्धे विच्छन्नं भवति कृतसन्धानमिव तत् |

प्रकृत्या यत् वक्रं तदपि समरेखं नयनयोः ,

न मे दूरे किञ्चित् क्षणमपि न पार्श्वे रथज्वात् ||