समास कक्षा 10 तालिका सहित

                                                समासतालिका

समासः	समासविग्रहः	समस्तपदम्
2.तत्पुरुष: समासः-         (क) द्वितीया तत्पुरुषः  श्रित अतीत पतित अत्यस्त(पार किया हुआ) प्राप्त आपन्न	कृष्णं श्रितः दुःखम् अतीतः गर्तं पतितः ग्रामम् अत्यस्तः ग्रामं प्राप्तः संशयम् आपन्नः	कृष्णश्रितः                      दुःखातीतः                      गर्तपतितः                                     ग्रामात्यस्तः                     ग्रामप्राप्तः                        संशयापन्नः

 

  

समासः	समासविग्रहः	समस्तपदम्
(ख) तृतीया तत्पुरुषः   अर्थ खण्ड पूर्व अवर(छोटा) सदृश सम   ऊन(कम) कलह निपुण विकल(हीन) मिश्र(युक्त)   श्लक्षण (चिकना)	धान्येन अर्थः(धान्य से प्राप्त धन) शंकुलया खण्डः मासेन पूर्वः वर्षेण अवरः  पित्रा सदृशः पित्रा तुल्यः भ्रात्रा समः धान्येन ऊनम् वाचा कलहः व्यवहारेण निपुणः विद्यया हीनः सुखेन युक्तः    गुडेन मिश्रः घर्षणेन श्लक्षणः	धन्यार्थः                         शंकुलाखण्ड:                   मासपूर्वः                        वर्षावरः                         पितृसदृशः                       पितृतुल्यः                        भ्रातृसम:                         धान्योनम्                 वाक्कलहः                         व्यवहारनिपुणः                 विद्याहीनः सुखयुक्तः गुडमिश्रः                         घर्षणश्लक्षणः

  

 

समासः	समासविग्रहः	समस्तपदम्
(ग) चतुर्थी तत्पुरुष:   तदर्थ(के लिये)   अर्थ बलि हित सुख रक्षित	स्नानाय इदम् तस्मै इदम् द्विजाय अर्थम् भूतेभ्यः बलिः जनेभ्यः हितम् गवे सुखम् पुत्राय रक्षितम्	स्नानार्थम्                    तदर्थम्                       द्विजार्थम्                     भूतबलिः जनहितम्                    गोसुखम्  पुत्ररक्षितम्

  

 

समासः	समासविग्रहः	समस्तपदम्
(घ) पञ्चमी तत्पुरुषः   भय वाचक शब्द (भयम्, भीः, भीतिः, भीतः) अपेत(वञ्चित) मुक्त पतित अपत्रस्त(फेंका गया) भ्रष्ट	दुष्टात् भीतिः चौरात् भयम् सुखात् अपेतः रोगात् मुक्तः अश्वात् पतितः तरंगेभ्यः अपत्रस्तः पथात् भ्रष्टः	दुष्टभीतिः चौरभयम्  सुखापेतः                   रोगमुक्तः                        अश्वपतितः                     तरंगापत्रस्तः                    पथभ्रष्टः
(ङ) षष्ठी तत्पुरुषः	नराणां पतिः जगतः नाथः राज्ञः पुरुषः हिमस्य आलयः राष्ट्रस्य पतिः दास्याः पुत्रः	नरपतिः                         जगन्नाथः                      राजपुरुषः                     हिमालयः                      राष्ट्रपतिः                       दासीपुत्रः

 

 

 

समासः	समासविग्रहः	समस्तपदम्
(च) सप्तमी तत्पुरुषः   शौण्ड(चतुर) पटु(चतुर) पण्डित निपुण /प्रवीण/ दक्ष /कुशल   धूर्त/कितव(शठ) चपल(चञ्चल) शुष्क पक्व सिद्ध् बन्ध	अक्षेषु शौण्डः वाचि पटुः सभायां पण्डितः  शास्त्रेषु निपुणः कर्मणि कुशलः द्यूते कितवः (जूए में मक्कार) व्यवहारे चपलः आतपे शुष्कः ग्रीष्मे पक्वः                     ग्रामे सिद्धः पाशे बन्धः	अक्षशौण्डः  वाक्पटुः                         सभापण्डितः शास्त्रनिपुणः   कर्मकुशलः                      द्यूतकितवः व्यवहारचपलः आतपशुष्कः  ग्रीष्मपक्वः             ग्रामसिद्धः                      पाशबन्धः

 

  

समासः	समासविग्रहः	समस्तपदम्
2. द्वन्द्व: समासः       (‘च’अर्थ में)	ईशः च कृष्णः च                              माता च पिता च                             ग्रीष्मः च वसन्तः च शिशिरः च           रामः च सीता च                             सीता च रामः च                             पुत्रः च पिता च                               पिता च पुत्र च                                रामश्च लक्ष्मणश्च भरतश्च शत्रुघ्नश्च       कुक्कुटः च मयूरी च                         मयूरी च कुक्कुटः च                         हयाः च नागाः च                           पशवः च पक्षिणः च                        धर्मः च अर्थः च                              पार्वती च परमेश्वरः च                     पार्वतीपः च रमेश्वरौ च                    धर्मः च अर्थः च कामः च मोक्षः च       जाया च पतिः च                            पुत्रश्च कन्या च                               धनञ्च जनश्च यौवनञ्च	ईशकृष्णौ मातापितरौ ग्रीष्मवसन्तशिशिराः रामसीते सीतारामौ पुत्रपितरौ पितापुत्रौ रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्नाः कुक्कुटमयूर्यौ मयूरीकुक्कुटौ हयनागाः पशुपक्षिणः धर्मार्थौ पार्वतीपरमेश्वरौ पार्वतीपरमेश्वरौ धर्मार्थकाममोक्षाः जायापती/जम्पती/दम्पती पुत्रकन्ये धनजनयौवनानि

 

  

समासः	समासविग्रहः	समस्तपदम्
3.बहुब्रीहिसमासः- जिस समास में पूर्व और उत्तर दोनों पद प्रधान न होकर किसी अन्य पद की प्रधानता होती है, उसे बहुब्रीहि समास कहते हैं | विग्रह करते समय ‘यत्’ और ‘तत्’ शब्द का प्रयोग किया जाता है | अर्थात् विग्रह में मुख्यतया ‘यस्य सः’ अथवा ‘यस्याः सा’ का प्रयोग किया जाता है |	लम्बम् उदरं यस्य सः कृतः उपकारः येन सः प्रत्युत्पन्ना मतिः यस्य सः गज इव आननं यस्य सः चन्द्र: इव मुखं यस्याः सा मृगस्य नयने इव यस्याः सा  मृगस्य नयने इव नयने यस्याः सा चक्रं पाणौ यस्य सः           चन्द्रः शेखरे यस्य सः          दत्तं धनम् यस्मै सः               पीतम् अम्बरं यस्य सः         वीराः पुरुषाः यस्मिन् सः    उद्धृतं जलं यस्मात् सः       पुत्रेण सह विद्यमानः यः सः  परिवारेण सह विद्यमानःयः सः भार्यया सह विद्यमानः यः सः	लम्बोदरः कृतोपकारः प्रत्युत्पन्नमतिः गजाननः चन्द्रमुखी मृगनयनी मृगनयनी चक्रपाणिः चन्द्रशेखरः दत्तधनः पीताम्बरः वीरपुरुषः (ग्रामः) उद्धृतजलः   (कूपः) सपुत्रः सपरिवारः सभार्यः

                                                                                                                                                                                                                                  समास-नियम-तालिका