सीधे मुख्य सामग्री पर जाएं

Shuchiparyavaranam शुचिपर्यावरणम् कक्षा 10 कक्षा दशमी प्रथम पाठ, पर्यावरण प्रदूषणम्,

 

पाठ: - 1 .  शुचिपर्यावरणम्   
     1. 
दुर्वहमत्र जीवितं जातं प्रकृतिरेव शरणम् ।शुचि-पर्यावरणम् ॥           
महानगरमध्ये चलदनिशं कालायासचक्रम् ।             

मन: शोषयत् तनु: पेषयद् भ्रमति सदा वक्रम्                    

दुर्दान्तैर्दशनैरमुना स्यान्नैव जनग्रसनम् ।    शुचि ... ॥ 

Q.16.     
मञ्जूषापदै: अन्वयं  पूरयत –     अन्वय: :-  अत्र जीवितं दुर्वहं ......... प्रकृति: एव  शरणं शुचि-पर्यावरणम् , ........... मध्ये अनिशं कालायासचक्रम्         चलत्  मन: शोषयत् तनु: ........... सदा वक्रम् भ्रमति ,अमुना ......... दशनै: जनग्रसनम् न एव स्यात् । 

             मञ्जूषा :- पेषयद् जातं , दुर्दान्तै: , महानगराणां    

 

अनुवाद: :-  यहां जीवित रहना कठिन हो गया है । प्रकृति  ही शरण है । शुद्ध पर्यावरण ही हमारा आश्रय है । महानगर के  मध्य    दिन रात लोहे का चक्र ( = प्रदूषण चक्र ) चल रहा है , जो मन को शोषण करते हुए , शरीर को पीसते  हुए  हमेशा ही टेढ़ी    गति से चलता है । इसके कठोर दांतों से लोगों का नाश न हो । ( इस लिए शुद्ध  पर्यावरण ही हमारा आश्रय है । ) 

 

Q.13.       

 I.  एकपदेन  उत्तरत – 

अत्र  किं दुर्वहं जातम् ?                                        ……………………..     

अत्र  जीवितं कीदृशं जातम् ?            `                   ……………………..  

अस्माकं  का शरणम् अस्ति ?                               …………………….      

अनिशं किं  चलति  ?                                           ……………………..  

केषां  मध्ये  कालायासचक्रं  चलति ?                    ……………………..  

महानगरमध्ये कीदृशं  कालायासचक्रं  अनिशं भ्रमति ?      …………………….. 

कालायासचक्रं किं  शोषयति ?                        …………………….. 

कालायासचक्रं   कथं  भ्रमति ?                        …………………….. 

केन  जनग्रसनं न  भवेत्  ?                        ……………………..  

कीदृशै:  दशनै:  जनग्रसनं    भवेत्  ?                    ……………………..        

II. पूर्णवाक्येन  उत्तरत – 

वक्रं  चक्रं  कदा चलति ?                   ……………………………………………………..  

कुत्र  जीवनं  दुर्वहमस्ति  ?        …………………………………………………….. 

कै: जनग्रसनं न  भवेत्  ?                    …………………………………………………….. 

कीदृशं  पर्यावरणं  शरणम् अस्ति ?    ……………………………………………………..     

 

III. निर्देशानुसारम्  उत्तरत –  

कालायासचक्रं ”  इति  कर्तृपदस्य  क्रियापदं किमस्ति ?            …………………..  “  

अहर्निशम् इत्यस्य पर्यायवाची पदं किम्  ?             ………………….. 

दशनै: ”   इति  पदस्य  विशेषणपपदं किमस्ति ?                ………………….. 

दुर्वहमत्र  जीवितम् ”  अत्र  विशेष्यपदं  किमस्ति ?            ………………….. 

जीवितम् ”   इति  पदस्य  विशेषणपदं किमस्ति ?                …………………..

 “  शुचि पर्यावरणम् ”  अत्र  विशेष्यपदं  किमस्ति ?            ………………….. 

 “सरलै:”  इत्यस्य  पदस्य  विलोमपदं  किं  प्रयुक्तम् ?            …………………..    

 

 

 2.         कज्जलमलिनं धूमं मुञ्चति शतशकटीयानम् ।              

वाष्पयानमाला संधावति वितरन्ती ध्वानम् ॥          

यानानां  पंक्तयो ह्यनन्ता: कठिनं संसरणम् ।  शुचि ...॥  

 

Q.16.     मञ्जूषापदै: अन्वयं  पूरयत   –   

 

अन्वय:  :-  शतशकटीयानं .............. धूमं मुञ्चति , ध्वानम्  वितरन्ती वाष्पयानमाला ...............               यानानां  .............. पंक्तय:  हि  ............... कठिनं ( अस्ति ) ।   मञ्जूषा :- सन्धावति , अनन्ता: , संसरणम् , कज्जलमलिनं ।  

 

  अनुवाद: :- अब धरती पर सैकड़ों मोटार वाहन काजल की तरह काले धुवें को छोड़ रहे हैं । अनेक रेलगाड़ियां चारों ओर फैलाती  हुई दौड़ रही हैं । वहानों की पंक्तियां अनन्त हैं , जिससे चलना कठिन  हो गया है । शुद्ध पर्यावर्ण ही हमारा आश्रय है   

 

Q.13.        I.  एकपदेन  उत्तरत –   

 

शतशकटीयानं  किं  मुञ्चति  ?                                …………………….     

 शतशकटीयानं कीदृशं  धूमं मुञ्चति  ?                                  …………………….   

वाष्पयानमाला किं  वितरति  ?                               …………………….    

का  सन्धावति ?                             ……………………..   

 कीदृशी  वाष्पयानमाला सन्धावति   ?                    ……………………..    

यानानां  पंक्तयो  कति  सन्ति  ?                    ……………………..   

 केषां  पंक्तय:  अनन्ता:  भवन्ति  ?                    ……………………..    

 कठिनं  किं  भवति  ?                                   ……………………..         

 

II. पूर्णवाक्येन  उत्तरत –  

शतशकटीयानं  किं  करोति  ?            ……………………………………………  

वाष्पयानमाला कथं  सन्धावति  ?         …………………………………………… 

यानानाम्  अनन्ता:  का:  भवन्ति    ?        ……………………………………………      

III. निर्देशानुसारम्  उत्तरत –        

शतशकटीयानम्”  इति  कर्तृपदस्य  क्रियापदं किमस्ति ?                   …………………..  

 “मुञ्चति”  इति  क्रियापदस्य  कर्तृपदं  किमस्ति ?            …………………..   

ध्वनिम्”   इत्यर्थे  श्लोके  किं  पदं  प्रयुक्तम्  ?                    …………………..   

धूमम्”   इति  पदस्य  विशेषणपदं किमस्ति ?                       …………………..  

 “पंक्तय:  अनन्ता:”  अत्र  विशेष्यपदं  किमस्ति ?            …………………..  

 “संसरणम्”   इति  पदस्य  विशेषणपदं किमस्ति ?                   …………………..  

 “कठिनम्  संसरणम्”  अत्र  विशेष्यपदं  किमस्ति ?            …………………..   

सरलम्”  इति अस्य  पदस्य  विलोमपदं  किं  प्रयुक्तम् ?            …………………. 

 

3. वायु-मण्डलं  भृशं दूषितं  नहि  निर्मलं  जलम् ।          

कुत्सितवस्तुमिश्रितं भक्ष्यं समलं धरातलम् ॥          

करणीयं बहिरन्त-र्जगति  तु  बहुशुद्धीकरणम्      शुचि .... ॥ 

 

 Q.16.     मञ्जूषापदै: अन्वयं  पूरयत –          

 

अन्वय:  :- ( अद्यत्वे ) वायुमण्डलं  ........... दूषितं ( अस्ति )  ,  निर्मलं  जलं  हि    ,   ..............           कुत्सित वस्तु - मिश्रितं समलं .............. बहि:  अन्तर्जगति  तु  बहु .......... करणीयम्    मञ्जूषा :-   शुद्धीकरणम् , धरातलम् भक्ष्यम् भृशम्      

 

अनुवाद: :- वायुमण्डल अत्यन्त प्रदूषित हो गया है । पानी भी स्वच्छ नहीं है । सभी खाने योग्य पदार्थों मे  ज़हर से भरी पदार्थों की मिलावट हो गई है । एवं सारी पृथ्वी अशुद्ध हो गई है । इन अशुद्धियों को बाहर  तथा अन्दर ( मन / बुद्धि ) को अत्यधिक शुद्ध करना चाहिए । इस लिए शुद्ध पर्यावरण ही आश्रय है      

 

Q.13.        I.  एकपदेन  उत्तरत –  

 किं  भृशं दूषितं  ?                            …………………..    

वायुमण्डलं  भृशं  किं  जातम्   ?                    …………………..   

 जलं कीदृशं नास्ति ?                                   …………………..    

किं  कुत्सितवस्तुमिश्रितम्  अस्ति ?                     …………………..  

 धरातलं   कीदृशं  जातम् ?                        …………………..    

बहिरन्तर्जगति   किं  करणीयम्  ?                    …………………..    

कुत्र  शुद्धीकरणम्  करणीयम्   ?                    …………………..     

   

 II. पूर्णवाक्येन  उत्तरत –   

 

 वायुमण्डलम्  कथं  जातम् ?            ……………………………………………   

 भक्ष्यम्  कीदृशं   जातम् ?            ……………………………………………     

धरातलं  कीदृशम्  अभवत्   ?                    ……………………………………………     

मानवै:  किं  करणीयम्  ?            ……………………………………………     

 

III. निर्देशानुसारम्  उत्तरत –   

 

 “खाद्यम्”   इत्यस्मिन् अर्थे  श्लोके  किं  पदं  प्रयुक्तम्  ?                    …………………..  

 “जलम्”   इति  पदस्य  विशेषणपदं    किमस्ति ?            ………………….. 

  “समलम्  धरातलम्”  अत्र  विशेष्यपदं  किमस्ति ?            …………………..  

 “भक्ष्यम्”   इति  पदस्य  विशेषणपदं  किमस्ति ?            …………………..  

 “वायुमण्डलम्  दूषितम्”  अत्र  विशेष्यपदं  किमस्ति ?                   …………………..  

 “बहिः”  इति  पदस्य  विपरीतार्थकपदं  किं  प्रयुक्तम् ?            …………………..  

 “अत्यधिकम्“  इति  अर्थे  किं  पदमत्र  प्रयुक्तम् ?                       …………………. 

 

 4. 

"कञ्चित् कालं नय मामस्मान्नगराद् बहुदूरम् ।          

प्रपश्यामि ग्रामान्ते निर्झर-नदी-पय:पूरम्            

एकान्ते कान्तारे क्षणमपि मे स्यात्सञ्चरणम्।" शुचि ... ॥   

 

Q.16.     मञ्जूषापदै:  अन्वयं    पूरयत –          

 

अन्वय:  :-  कञ्चित्  कालं  माम्  ........... नगराद्   बहु  दूरं  नय । ( अहं )  ग्रामान्ते ..............  नदी-               पय:पूरं प्रपश्यामि  । ( तत्र ) ................ कान्तारे  मे  क्षणम् अपि  ...............  स्यात्   

 

 मञ्जूषा  :-  निर्झर , एकान्ते , सञ्चरणम् , अस्मात्        

 

अनुवाद: :-  कुच्छ समय के लिए मुझे इस प्रदूषित नगर से बहुत दूर ले चलो । जहां गांव के अन्त में पानी से पूरित झरनानदी         को देखूं । निर्जन ( एकान्त ) जंगल में मेरा क्षण भर के लिए भी भ्रमण हो । क्यों कि  शुद्ध पर्यावरण ही आश्रय है ।     

 

Q.13.        I.  एकपदेन  उत्तरत –  

 

 “ माम्  नय ”  इति  क:  वदति  ?                    …………………..    

कवि: कस्मात्  दूरं नेतुं कथयति  ?                            …………………..    

कवि: कीदृशे  कान्तारे  क्षणमपि सञ्चरणं कर्तुमिच्छति  ?            …………………..     

कवि:  कुत्र पय:पूरं प्रपश्यति  ?                     …………………..    

 कवि:  कुत्र  क्षणमपि  संचरणम्  कर्तुमिच्छति ?                 …………………..        

 

 II. पूर्णवाक्येन  उत्तरत –   कवि:  ग्रामान्ते  किं  द्रष्टुमिच्छति  ?        ……………………………………………    

कवि:  कान्तारे  किं  कर्तुमिच्छति  ?        ……………………………………………    

कवि:  कुत:  गन्तुम्  इच्छति  ?         ……………………………………………    

 

 III. निर्देशानुसारम्  उत्तरत –    

“  अहं ”  इति  कर्तृपदस्य  क्रियापदं किमस्ति ?                …………………..   

“  नय  ”  इति  क्रियापदस्य  कर्तृपदं  किमस्ति ?                …………………..  

 “समयम्”   इत्यस्य पर्यायपदं श्लोके  किं  प्रयुक्तम्  ?             …………………..   

“  कान्तारे   ”   इति  पदस्य  विशेषणपदम्  किमस्ति ?            …………………..    

कञ्चित्  कालं   ”  अत्र  विशेष्यपदं  किमस्ति ?                …………………..    

नगरात्   ”   इति  पदस्य  विशेषणपदम्  किमस्ति ?            …………………..   

 “ अस्मात् नगरात्   ”  अत्र  विशेष्यपदं  किमस्ति ?            …………………..    

ग्रामात्”  इति  पदस्य  विलोमं पदं  किं  प्रयुक्तम् ?            ………………….. 

 

 5. हरिततरूणां ललितलतानां माला रमणीया            

कुसुमावलि: समीरचालिता  स्यान्मे वरणीया           

नव-मालिका रसालं मिलिता रुचिरं संगमनम्।   शुचि .... ॥   

 

Q.16.     मञ्जूषापदै: अन्वयं   पूरयत –               

 

अन्वय:  :-  हरिततरूणां ललित - ..............  रमणीया  माला ( अस्ति )  ................... चालिता                  कुसुमावलि: मे  वरणीया  स्यात् । ......... मिलिता  नवमालिका  ............... संगमनम् ।  मञ्जूषा  :-  समीर  , रुचिरं  ,  रसालं ,   लतानां       

 

अनुवाद: :- हरे भरे पेड़ों की , सुन्दर लाताओं की पंक्तियां , फूलों के गुच्छे हवा के द्वारा चलाए / हिलाए गए मेरे लिए श्रेष्ठ / लाभकारी हो । सुन्दर रुचिर आम की नई पंक्ति मुझे प्राप्त हो । शुद्ध पर्यावरण ही आश्रय है      

 

 Q.13.        I.  एकपदेन  उत्तरत –   

 

कीदृशानां  तरूणाम्  माला रमणीया  भवति ?                …………………..  

 कीदृशीनां   लतानां  माला रमणीया  दृश्यते  ?                …………………..  

 का  समीरेण  चालिता ?                         …………………..   

समीरचालिता  का  मे  वरणीया  स्यात् ?                …………………..   

रसालं  मिलिता  नावमालिका  कीदृशं  संगमनम्  ?              …………………..  

 रसालं  का  मिलिता ?                            …………………..        

 

 II. पूर्णवाक्येन  उत्तरत –           

केन  चालिता  कुसुमावलि:  ?            ……………………………………………    

केषां  माला  रमणीया  ?            ……………………………………………   

 कासां  माला  रमणीया   ?             ……………………………………………    

नवमालिका  कं  मिलिता ?            ……………………………………………    

 

 III. निर्देशानुसारम्  उत्तरत –     

 

स्यात्  ”  इति  क्रियापदस्य  कर्तृपदं  किमस्ति ?            …………………..    

वृक्षाणांइति अस्मिन् अर्थे किं पदं प्रयुक्तम्  ?             …………………..   

“  माला  ”   इति  पदस्य  विशेषणपदम्  किमस्ति ?            …………………..      

 “  रुचिरं  संगमनम्  ”  अत्र  विशेष्यपदं  किमस्ति ?            …………………..  

 “  नवमालिका  ”   इति  पदस्य  विशेषणपदम्  किमस्ति ?            …………………..   

कुसुमावलि: समीरचालिता  ”  अत्र  विशेष्यपदं  किमस्ति ?        …………………..  

 “ पंक्ति:  ”  इति  पदस्य  समानार्थकपदं  किमस्ति  ?            ………………….. 

 

 6.         अयि चल बन्धो ! खगकुलकलरव- गुञ्जित-वनदेशम्            

 पुर-कलरव  सम्भ्रमितजनेभ्यो धृतसुखसन्देशम्            

चाकचिक्यजालं  नो कुर्याज्जीवितरसहरणम्         शुचि .... ॥  

 

Q.16.     मञ्जूषापदै:  अन्वयं   पूरयत –         

 

अन्वय:  :-   अयि बन्धो ! खगकुल  ..............  गुञ्जित वनदेशं  पुर-कलरव- सम्भ्रमित ...............             धृतसुखसन्देशम्  ……….    चाकचिक्यजालं  जीवित  ........  हरणम्    कुर्यात्    

 

 मञ्जूषा  :-  जनेभ्य:, रस , चल , कलरव         

 

अनुवाद: :- हे बन्धु ! पक्षियों के समूह की आवाज़ से प्रतिध्वनित वन में चलो । नगर / शहर की कोलाहल से परेशान लोगों को धैर्य  के  सुख का सन्देश दो । नगर की चकाचौंध भरी दुनिया कहीं हमारे जीवन के रस का हारण न कर ले । शुद्ध पर्यावरण ही आश्रय है । 

 

Q.13.        I.  एकपदेन  उत्तरत –    

अस्मिन्  श्लोके  कवि:  कथं  सम्बोधयति  ?                …………………..    

कवि:  कुत्र  चलितुम्  इच्छति   ?                    …………………..    

कवि:  कीदृशं  वनदेशं  गन्तुम्  इच्छति  ?                …………………..     

जना:  केन  सम्भ्रमिता: ?                         …………………..    

कवि:  कीदृशेभ्य:  जनेभ्य: दूरं  गन्तुं   इच्छति ?                …………………..     

कवि:  कीदृशं  वनदेशं चलितुमिच्छति  ?                …………………..    

चाकचिक्यजालं  कस्य  रसहरणं    कुर्यात्  ?                …………………..        

 

 II. पूर्णवाक्येन  उत्तरत –  

          

किं  जीवितरसं    हरेत्  ?            ……………………………………………     

कवि:  बन्धुं  किं  वदति  ?            ……………………………………………     

 

III. निर्देशानुसारम्  उत्तरत –  

   

 “ त्वं ( बन्धु ) ”  इति  कर्तृपदस्य  क्रियापदं किमस्ति ?       …………………..     

चल ”  इति  क्रियापदस्य  कर्तृपदं  किमस्ति ?                 …………………..     

पक्षी”   इति अस्य पर्यायवाची  किं  पदं  प्रयुक्तम्  ?             …………………..        

 “ वनदेशम् ”   इति  पदस्य  विशेषणपदं  किमस्ति ?          ………………..    

 “  गुञ्जितं  वनदेशम्  ”  अत्र  विशेष्यपदं  किमस्ति ?           ………………..    

 “  जनेभ्य: ”   इति  पदस्य  विशेषणपदं किमस्ति ?             ………………..    

 “  सम्भ्रमितेभ्य: जनेभ्य: ”  अत्र  विशेष्यपदं  किमस्ति ?      ………………..    

 “ग्राम:”  इति  पदस्य  विपरीतार्थक पदं  किं  प्रयुक्तम् ?           ……………….. 

 

 7.         प्रस्तरतले लतातरुगुल्मा नो भवन्तु पिष्टा: ।          

पाषाणी सभ्यता निसर्गे स्यान्न समाविष्टा           

 मानवाय जीवनं कामये नो जीवन्मरणम्      शुचि ... ॥  

 

 Q.16.     मञ्जूषापदै:  अन्वयं   पूरयत –               

 

अन्वय:  :-  लतातरुगुल्मा:  ..............  पिष्टा: नो  भवन्तु    ................ पाषाणी सभ्यता ..............               स्यात्  ( अहं ) मानवाय ................. कामये जीवन्मरणम्    ( कामये ) । 

 

मञ्जूषा  :-  जीवनं निसर्गे , समाविष्टा , प्रस्तरतले       

 

अनुवाद: :- पत्थर के नीचे लता , पेड़ , झाड़ियां पीसे नहीं । प्रकृति में पथरीली / निर्दय सभ्यता सम्मिलित  न हो । मैं मनुष्य के लिए जीवन की कामना करता हूं , जीवन के मृत्यु की नहीं । शुद्ध पर्यावरण ही आश्रय है   

 

 Q.13.        I.  एकपदेन  उत्तरत –    

 

कुत्र  लतातरुगुल्मा नो भवन्तु पिष्टा:  ?                    …………………..    

प्रस्तरतले  के  नो  भवन्तु  पिष्टा:  ?                    …………………..    

प्रस्तरतले लतातरुगुल्मा कीदृशा:  नो भवन्तु ?                …………………..    

कीदृशी  सभ्यता निसर्गे समाविष्टा न स्यात्  ?                 …………………..   

पाषाणी सभ्यता  कुत्र  समाविष्टा    स्यात्  ?                …………………..    

पाषाणी सभ्यता  निसर्गे  कीदृशी    स्यात्   ?                …………………..    

कवि:  कस्मै  जीवनं कामयति  ?                      …………………..    

कवि:  किं न  कामयति   ?                          …………………..        

 

II. पूर्णवाक्येन  उत्तरत –     

 

कवि: प्रकृतौ  का समाविष्टा न स्यात् इति चिन्तयति ?     …………………………………     

कवि:  किं  कामयति  ?                  ……………………………………      

कवि:  प्रस्तरतले केषां  दु:खम्    इच्छति   ?     ……………………………………………      

कवे:  सन्देश:  क:  अस्ति  ?            ……………………………………………       

III. निर्देशानुसारम्  उत्तरत –      

 

अहं (कवि:)इति कर्तृपदस्य क्रियापदं(धातुपदं) किमस्ति ?        …………………..     

कामये ”  इति  क्रियापदस्य  कर्तृपदं  किमस्ति ?            …………………..       

सभ्यता ”   इति  पदस्य  विशेषणपदं  किमस्ति ?            …………………..     

“  पाषाणी  सभ्यता ”  अत्र  विशेष्यपदं  किमस्ति ?            …………………..    

 “मरणम्इति पदस्य विलोमशब्दः कः अस्ति ?        ……………….. 

 

 

 पाठ: - 1 , व्याकरणम् शुचिपर्यावरणम्   

सन्धि: ,

 Q.NO.5. दुर्वहमत्र  जीवितं  जातम्              

 ( : - र् )            ...........................  

महानगरमध्ये  चलदनिशम्           

( to द )        …………………...   

कुसुमावलि: समीरचालिता  स्यान्मे वरणीया । 

( to न )         ............................ 

 चाकचिक्यजालं  नो ।             

( अनुस्वार: )        ............................

 चाकचिक्यजालं  नो कुर्यात् जीवितरासहरणम् ।

( : उत्वम् )         ............................  

 

समास:

Q.NO.6. महानगरमध्ये  चलदानिशम्             

 

( ष त )        ......................  शुचि - पर्यावरणम्                           

 ( उपपद त )        ......................  वायुमण्डलं  भृशं  दूषितम्                  

( ष त )        ......................  समलं  धरातलम्                      

( अव्ययी )        ...................... प्रपश्यामि ग्रामान्ते निर्झर-नदी-पय:पूरम्          

 ( तृ त )        ..................... लता: च तरव: च गुल्मा: च  नो भवन्तु पिष्टा: ।  

 ( द्वन्द्व )        .....................   धृतसुखसन्देशम्                                           

(बहुव्रीहि)           .....................   

 

 

प्रत्यया: ,

 

Q.NO.7. कुसुमावलि: समीरचालिता  स्यान्मे  वरणीया               ......... + .......  ललितलतानां माला  रमणीय + टाप्                    .......................  

वाच्यम्

Q.NO.8. 

कुत्सितवस्तुभि:  ..............   मिश्रितम्           

 ( 3  1  1 ) ..................................  प्रश्ननिर्माणम्

Q.NO.15. महानगरेषु वाहनानाम् अनन्ता: पंक्तय: धावन्ति                            ..........................  

प्रकृत्या:  सन्निधौ वास्तविकं सुखं  विद्यते ।                               .........................  

पर्याय पदानि  , 

Q.NO.18. तनु: पोषयद्  भ्रमति  सदा  वक्रम्                                  = ........................  

दुर्दान्तै: दशनै:  अमुना स्यान्नैव जनग्रसनम् ।                             = ........................  

कज्जलमलिनं  धूमं  मुञ्चति ।                                     = ........................

 वायुमण्डलं   भृशं   दूषितम्                                   = ........................ 

निसर्गे  स्यान्न  समाविष्टा ।                                      = ........................  

विलोमपदानि  , Q.NO.18. वायुमण्डलं  भृशं  दूषितम्                                       x ……………… बन्धो ! खगकुलकलरव  गुञ्जितम् -  वनदेशम्                    x ……………… 

 

  उत्तराणि :- पाठ: - 1.1. Q.16. जातम् , महानगराणाम् , पोषयत् , दुर्दान्तै: । Q.13. I. जीवितम् , दुर्वहम् , प्रकृति: , कालायसचक्रम् ,महानगराणाम् ,चलत् ,मन: , वक्रम् ,दुर्दान्तै: दशनै: ,दुर्दान्तै: ।II.अनिशम् । महानगरेषु । कालायासचक्रस्य दुर्दान्तै: दशनै:। शुचि । III. भ्रमति अनिशम् ,दुर्दान्तै: , जीवितम्, दुर्वहम् , पर्यावरणम् , दुर्दान्तै: ।  उत्तराणि :- पाठ: - 1.2. Q.16. कज्जलमलिनम् , सन्धावति , अनन्ता: , संसरणम् । Q.13. I. धूमम् , कज्जलमालिनम् , ध्वानम् , बाष्पयानमाला , ध्वानं वितरन्ती , अनन्ता: , यानानाम् , संसरणम् ।II. कज्जलमलिनं धूमं मुञ्चति ।ध्वानं वितरन्ती । पंक्तय: । III. मुञ्चति , शतशकटीयानम् ,ध्वानम् , कज्जलमालिनम् , पंक्तय: , कठिनम्, संसरणम् , कठिनम् ।    उत्तराणि :- पाठ: - 1.3. Q.16. भृशं , भक्ष्यं ,धरातलम् , शुद्धीकरणं ।Q.13. I.वायुमण्डलम् ,दूषितम्, निर्मलम् ,भक्ष्यम् , समलम् , शुद्धीकरणम् , बहिरन्तर्जगति । II. भ्रूशं दूषितम् । कुत्सितवस्तुमिश्रितम्। समलम् । बहिरन्तर्जगति  तु बहु शुद्धीकरणम्  III.,भक्ष्यम् , निर्मलम् , धरातलम् , कुत्सितवस्तुमिश्रितम्, वायुमण्डलम् , अन्त: , भृशम् ।  उत्तराणि :- पाठ: - 1.4. Q.16.  अस्मात् निर्झर , एकान्ते  , सञ्चरणम् ।Q.13. I. कवि: , नगरात् , एकान्ते , ग्रामान्ते , एकान्ते कान्तारे । II. ... निर्झर-नदी-पय:पूरम् ।  क्षणमपि सञ्चरणम् ।  नगरात् बहुदूरम् । III. प्रपश्यामि , त्वं (  पाठक: ) , कालं , एकान्ते , कालं , अस्मात् , नगरात् , नगरात्  । उत्तराणि :- पाठ: - 1.5. Q.16.  लतानां  , समीर  , रसालं  , रुचिरं  Q.13. I. हरितानां , ललितानाम् , कुसुमावलि: , कुसुमावलि: , रुचिरं , नावमालिका । II. ... समीरेण .... । ... हरिततरूणां...... ।  ... ललितलतानां …. । ... रसालं ... । III.   कुसुमावलि: , तरूणां , रमणीया , संगमनम्  , मिलिता , कुसुमावलि: , आवलि: ।  उत्तराणि :- पाठ: - 1.6. Q.16.  कलरव  , जनेभ्य: चल , रस । Q.13. I. अयि बन्धो ! , वनदेशं  , खगकुलकलरव-गुञ्जितं , पुरकलरवेन , सम्भ्रमितेभ्य: , खगकुलकलरव-गुञ्जितं , जीवनस्य । II. चाकचिक्यजालं । अयि बन्धो !  खगकुल- कलरव- गुञ्जित-वनदेशम्  चल इति । III. चल , त्वं ( बन्धु ) , खग , गुञ्जितम् , वनदेशम्, सम्भ्रमितेभ्य: , जनेभ्य: , पुर: ।  उत्तराणि :- पाठ: -1.7. Q.16. प्रस्तरतले , निसर्गे , समाविष्टा , जीवनं ।Q.13. I. प्रस्तरतले , लतातरुगुल्मा: , पिष्टा: , पाषाणी , निसर्गे , समाविष्टा , मानवाय , जीवन्मरणम् ।II. . पाषाणी सभ्यता ... । ..मानवाय जीवनं ..लतातरुगुल्मानां ..।  “शुचि-पर्यावरणम् एव शरणम्”  इति कवे: ..।III. कामये , अहं ( कवि:) , निसर्गे पाषाणी , पाषाणी , सभ्यता , जीवनम् । उत्तराणि ( व्याकरणम् ) :- Q.5. :- दु: + वहम् , चलत् + अनिशम् , स्यात् + मे , चाकचिक्यजालम् + नो , न: + कुर्यात् । Q.6. :- महानगराणां  मध्ये , परित: आवृणोति इति , वायो: मण्डलम् , मलेन  सहितम् , पयसा पूरम् , लतातरुगुल्मा: धृतः सुखसन्देशः येन (तम्) Q.7. :- वरणीय + टाप् , रमणीया ।  Q.8.:- भक्ष्यम् ।  Q.15. :-  कुत्र , कस्या: । Q.18. :- शरीरम्  , दन्तै: , बाष्पम् , अत्यधिकम् , प्रकृतौ ,  Q.18. :-वि -  शुद्धम् , शान्तम् ।  ***************************************************************************************************

 

टिप्पणियाँ

इस ब्लॉग से लोकप्रिय पोस्ट

संस्कृत में अलंकार लक्षण और उदाहरण सहित, अलङ्कारा, सरलतम उदाहरण

  अलंकाराः   अलङ्कारा:   १.     अनुप्रासः –   लक्षणम्- “ अनुप्रासः शब्दसाम्यं वैषम्ये s पि स्वरस्य यत् |”   उदाहरणम्- (1) लताकुञ्जं गुञ्जन् मदवदलिपुञ्जं चपलयन् , समालिङ्गन्नङ्गं द्रुततरमनङ्गं प्रबलयन् | मरुत् मन्दं मन्दं दलितमरविन्दं तरलयन् , रजोवृन्दं बिन्दन् किरति मकरन्दं दिशि दिशि ||            . यमकः-   लक्षणम्-   सत्येर्थे पृथगर्थायाः स्वर व्यञ्जन संहतिः | क्रमेण तेनैवावृत्तिर्यमकं विनिगद्येते ||   उदाहरणम् – नवपलाशपलाशवनं पुरा , स्फुटपरागपराग पङ्कजम् | मृदुलतान्त लतान्तमलोकयत् , स सुरभिं   सुरभिं सुमनोभरैः || --- ( माघः शिशुपालवधंम् 6-2)   आवृत्त व्यञ्जनसमुदायस्य तिस्रः स्थितयः भवन्ति – 1.कुत्रचित् द्वौ सार्थकौ भवतः | 2.कुत्रचित् द्वौ एव निरर्थकौ | 3.क्वचित् एकः सार्थकः एकः च    निरर्थकः |   .   श्लेषः(बहुविधः) –  ( विश्वनाथानुसारं अष्ट प्रकारा: सन्ति ) लक्षणम् – श्लिष्टैः पदैरनेकार्थाभिधाने श्लेष ...

संस्कृत में प्रश्न निर्माण करने की सरलतम विधि। Framing question in Sanskrit language,

                                    प्रश्न निर्माणम्                 प्रश्ननिर्माणाय विचारणीय बिन्दवः – १.     सप्तककाराः – कति =   कितने , कितना , कितनी कदा =   कब कुत्र =   कहाँ कथम् =   कैसे कुतः =   कहाँ से किमर्थम् =   क्यों , किसलिए कीदृश { कीदृशः(पु.) कीदृशी(स्त्री.) कीदृशम्(नपु.) } =  किस तरह का , की के २.     ‘ किम् ’( क्या) शब्दरूपाणि –                  ‘ किम् ’ पुंल्लिङ्गे                                                            एकवचनम्       द्विवचनम्       बहुवचनम्       विभक्तिः      कः    ...

समास कक्षा 10 तालिका सहित

                                                समासतालिका        समासः समासविग्रहः समस्तपदम्        2. तत्पुरुष: समासः-         (क) द्वितीया तत्पुरुषः   श्रित अतीत पतित अत्यस्त(पार किया हुआ) प्राप्त आपन्न       कृष्णं श्रितः दुःखम् अतीतः गर्तं पतितः ग्रामम् अत्यस्तः ग्रामं प्राप्तः संशयम् आपन्नः     कृष्णश्रितः                       दुःखातीतः                       गर्तपतितः           ...